Cantares da tía Antonia de Atás é un cancioneiro e libro documental recompilado por Xosé Lois Foxo, director da Escola Provincial de Gaitas de Ourense.
A obra foi publicada pola Deputación de Ourense no ano 2002 (cunha reedición posterior en 2015).
A obra foi publicada pola Deputación de Ourense no ano 2002 (cunha reedición posterior en 2015).
Este volume ten unha enorme relevancia para o patrimonio cultural galego, xa que serve como testemuño vivo da tradición oral e da música popular da Galicia rural
¿Quen era a Tía Antonia de Atás?
Antonia Diéguez, coñecida popularmente como a Tía Antonia, naceu en 1914 en Atás, unha aldea do concello de Cualedro (Ourense). Posuidora duna memoria prodixiosa e dunha gran capacidade de observación, converteuse na gardiá dun inmenso legado musical. Gran parte do seu repertorio aprendeuno directamente do famoso cego violinista de Vences, un dos últimos músicos ambulantes tradicionais da comarca de Verín.
Contido e xéneros do libro
O libro recolle as letras e melodías que a Tía Antonia conservou ao longo da súa vida, clasificadas en diferentes xéneros da literatura popular e cantada:
- Cantares de ciego e romances: Historias narrativas tradicionais de transmisión oral.
- Desafíos: Coplas de fustigar ou picardía entre cantores.
- Cantos de labor: Melodías empregadas durante as tarefas agrícolas, como os cantos de siega.
- Cantos de reis e panxoliñas: Tradicións musicais propias do Nadal.
- Melodías de gaita: Pezas adaptadas para o instrumento rei da música tradicional.
O traballo de Xosé Lois Foxo non só recolle o texto das composicións, senón que amosa o mapa lúdico e a transformación social do pobo galego a través da súa música.
O AUTOR
Xosé Lois Foxo Rivas é un dos máis influentes gaiteiros, musicólogos, compositores e investigadores da música tradicional galega. É amplamente recoñecido por ser o fundador e director da Escola Provincial de Gaitas e da Real Banda de Gaitas da Deputación de Ourense.
1. Orixe e primeiros anos (1950)
Naceu o 12 de outubro de 1950 en Romeor, unha pequena aldea do concello de Folgoso do Courel (Lugo). Criado nun ambiente profundamente ligado ao rural e ás tradicións da montaña, a gaita foi o primeiro instrumento que escoitou de neno e axiña se converteu na paixón da súa vida. Cursou estudos de Humanidades, Filosofía e Teoloxía no Seminario e formou parte da orquestra da Schola Cantorum como gaiteiro e clarinetista, sendo discípulo do recoñecido mestre Castiñeira.
2. Etapa en Barcelona
Máis tarde trasladouse a Cataluña, onde se licenciou en Tradución e Interpretación. Durante a súa estancia en Barcelona mantivo vivo o seu compromiso coa cultura de Galicia, fundando a Escola de Gaitas e Danzas Toxos e Xestas, que serviu como un importante núcleo de preservación cultural para a diáspora galega.
3. A Escola e a Real Banda de Gaitas de Ourense
A mediados dos anos oitenta, regresou a Galicia para iniciar a súa etapa profesional máis destacada vinculada á provincia de Ourense:
- Fundación: En 1985 fíxose cargo da Escola de Gaitas da Deputación de Ourense, impulsando un modelo pioneiro de ensino e dignificación do instrumento.
- A Real Banda: Baixo a súa dirección fundouse a Real Banda de Gaitas de Ourense, unha formación masiva que levou a música tradicional galega a escenarios de todo o mundo (incluíndo desfiles da calorosa acollida de Nova York ou asentos solemnes ante o Papa).
- Innovación e composición: Co gallo da primeira toma de posesión de Manuel Fraga en 1990, compuxo a peza "Gallaecia", interpretada de xeito icónico por 1.500 gaiteiros na Praza do Obradoiro.
4. Labor de investigación e etnomusicoloxía
Ademais da súa faceta como director, o seu traballo de campo como compilador de tradición oral resultou fundamental para rescatar pezas destinadas a desaparecer. Entre as súas principais iniciativas e obras destacan:
- Os segredos da gaita (1982): O seu célebre manual didáctico, traducido a multitude de linguas (incluíndo o xaponés e alemán).
- Cancioneiros de tradición oral: Volume fundamentais como Cantares da tía Antonia de Atás, Músicas do Caurel, Cantares da Cega do Covelo ou Cantares da Terra das Frieiras.
- Iniciativas culturais: É o creador do Museo Internacional de Cornamusas de Ourense, o Filandón de Músicas do Caurel e o Campionato da Liga Galega de Bandas de Gaitas.
O seu prolongado e constante traballo para protexer o folclore e situar a gaita nas máximas cotas de recoñecemento institucional outorgoulle un oco indiscutible na historia da música popular en Galicia.
____
Editorial: Deputación de Ourense 08-2026
Idioma: Galego